Is een ontsnappingsontgrendeling bij beweegbare afschermingen van machines verplicht?

Telkens wanneer een vergrendelingssysteem met een fysieke afscherming wordt geplaatst, bijvoorbeeld rond een robotcel of een geautomatiseerde installatie, stelt zich een belangrijke veiligheidsvraag: wat als iemand per ongeluk in die afgesloten zone terechtkomt en er daarna niet meer uit kan omdat het vergrendelingssysteem actief is? In dergelijke situaties kan een zogenaamde ontsnappingsontgrendeling (escape release) letterlijk van levensbelang zijn.

Volgens de norm ISO 14119:2024 is een ‘ontsnappingsontgrendeling’ een manuele ontgrendelingsmogelijkheid van binnenuit, zonder dat men daarbij hulp van buitenaf of extra gereedschap nodig heeft. Met zo’n mechanisme kan iemand die onbedoeld in een beveiligde zone opgesloten raakt, de vergrendeling zelf deactiveren en de zone veilig verlaten. Het gaat dus om een middel om in noodsituaties te ontsnappen, zonder afhankelijk te zijn van anderen of van technische ingrepen van buiten de afgeschermde ruimte.

De herziene norm besteedt hieraan expliciet aandacht in paragraaf 6.8, onder de titel “Toegang met het hele lichaam”. Hierin worden twee ernstige risico’s benoemd die zich kunnen voordoen wanneer iemand wordt opgesloten in een beveiligde zone:

• De operator in kwestie kan na verloop van tijd overlijden door een gebrek aan voedsel, water of frisse lucht. Dit is zeker het geval in geluidsdichte afschermingen of slecht geventileerde cabines.
• De operator kan verwond raken of zelfs sterven doordat machines of robots opnieuw opstarten en beginnen te bewegen, terwijl hij of zij zich nog in de gevarenzone bevindt.

Wanneer uit een risicobeoordeling blijkt dat dit soort scenario’s tot de mogelijkheden behoren, moet men overwegen om extra veiligheidsmaatregelen te nemen. De norm schrijft niet voor dat een ontsnappingsontgrendeling in elk geval verplicht is, maar laat die beslissing afhangen van de uitkomst van de risicoanalyse. Met andere woorden: als er geen realistisch risico is op onbedoelde opsluiting, dan is het ook niet nodig om een ontsnappingsontgrendeling te installeren. Maar zodra blijkt dat dit risico wel aanwezig is, moet men passende acties ondernemen.

De norm geeft vervolgens enkele aanbevelingen voor mogelijke oplossingen in dergelijke gevallen:

• Gebruik van persoonlijke sleutels: Elke persoon die de beveiligde zone betreedt, krijgt een sleutel die hij of zij meeneemt naar binnen. De machine kan pas weer opgestart worden als alle sleutels zijn teruggeplaatst, wat voorkomt dat iemand vergeten wordt.
• Installatie van een ontsnappingsontgrendeling: Zoals eerder uitgelegd, maakt dit het mogelijk voor iemand om zichzelf te bevrijden uit deze afgesloten zone.
• Toepassen van blokkeringen op de vergrendeling: Dit zijn technische of organisatorische maatregelen die verhinderen dat de vergrendeling geactiveerd wordt terwijl er zich nog iemand in de zone bevindt.